Als je iets onvervangbaars verliest
Wanneer we iemand verliezen die ons dierbaar is, praten we vaak over het verdriet, de herinneringen of de verschillende ‘fasen’ van rouw. Maar er is volgens onderzoekers nog een stille, hardnekkige schaduw die elk verlies volgt: eenzaamheid veroorzaakt veel van ons lijden. Volgens recent onderzoek gaat dit niet alleen over een lege stoel aan de tafel. Eenzaamheid na het overlijden van je partner is een complex fenomeen dat onze levens mentaal en fysiek ingrijpend kan veranderen als we niet begrijpen hoe het werkt.
De twee gezichten van eenzaamheid
We gebruiken het woord ‘eenzaam’ vaak als een verzamelnaam voor allerlei gevoelens, maar onderzoek toont aan dat het eigenlijk in twee verschillende vormen voorkomt, die elk een hele andere aanpak vereisen:
- Emotionele eenzaamheid (het ontbrekende puzzelstukje): dit is diepe pijn van het missen van één specifiek persoon—degene aan wie je normaal gesproken alles zou vertellen of naast wie je zou slapen. Het is de reden waarom je je ‘eenzaam in een kamer vol mensen’ kunt voelen. Omdat die unieke band er niet meer is, kan geen enkele hoeveelheid sociaal contact dat gat vullen.
- Sociale eenzaamheid (de ontbrekende (vrienden)groep): dit is het gevoel dat je je ‘tribe’ of je plek in de wereld bent kwijtgeraakt. Wanneer bijvoorbeeld een partner overlijdt, kan het zijn dat je niet meer wordt uitgenodigd voor uitjes met andere stellen, of voor verjaardagen van diens familie, waardoor je sociale kring opeens behoorlijk kan krimpen.
Onvervangbaarheid
De titel van recent promotie onderzoek van Anneke Vedder, ‘Als je iets onvervangbaars verliest’, raakt dan ook de kern van eenzaamheid bij rouw: het is verbonden aan juist die ene specifieke persoon die voorgoed weg is. Je kunt dus omringd zijn door lieve mensen en tóch die diepe leegte voelen. Dat is geen gebrek aan gezelligheid, maar een gebrek aan die specifieke klik. Als je identiteit daarnaast helemaal verweven was met je partner, is het ook lastiger om de verbinding met anderen aan te gaan. Je praat bijvoorbeeld alleen nog maar over je overleden partner, of je vermijdt juist het onderwerp, waardoor gesprekken met vrienden soms stroef kunnen lopen. Zo ontstaat er onbedoeld een muurtje tussen jou en de buitenwereld. Je moet opnieuw leren verbindingen te maken zonder de hoofdrolspeler van jouw verhaal. Het kan helpen om je verwachtingen bij te stellen, om te leren inzien dat niks of niemand die ene specifieke partner kan vervangen. En om stapje voor stapje te leren om weer je eigen identiteit op te bouwen, die losstaat van jouw geliefde.
De kloof tussen man en vrouw: waarom mannen anders worstelen
Het onderzoek bekeek data van de afgelopen 50 jaar en vond enkele opvallende trends. Hoewel iedereen de pijn van verlies ervaart, rapporteren mannen – vooral weduwnaars – vaak hogere niveaus van eenzaamheid dan vrouwen. Hoe komt dat? Vaak heeft dit te maken met sociale structuren. In veel traditionele verhoudingen is de partner voor een man de enige emotionele uitlaatklep. Wanneer zij wegvalt, verdwijnt zijn hele emotionele steunsysteem. Vrouwen daarentegen hebben vaak bredere emotionele netwerken, veelal van vrienden en familie, die helpen het gewicht van het verlies te dragen. Opvallend detail daarbij is dat mannen die hun vrouw verliezen, vaker aangeven dat ze ‘geen echte goede vrienden’ hebben. Zij lijken dus tevens gevoeliger voor de sociale kant van eenzaamheid dan weduwen.
Waarom ‘er gewoon even uitgaan’ niet altijd de oplossing is
Een van de belangrijkste lessen voor vrienden en familie van iemand in rouw is dat sociale steun geen wondermiddel is. Als iemand lijdt aan emotionele eenzaamheid, kan het meeslepen van die persoon naar een feestje of een druk café zelfs een averechts effect hebben, omdat het de afwezigheid van hun geliefde extra benadrukt. Het onderzoek pleit daarom voor ‘rouw-geletterdheid’ – een betere manier voor de samenleving om verlies te begrijpen en erover te praten, zodat we mensen niet onbedoeld het gevoel geven dat ze zich moeten schamen omdat ze zich maanden of jaren later nog steeds eenzaam voelen.
Vooruitkijken
Eenzaamheid bij rouw is geen teken van ‘zwakte’ of het ‘verkeerd doen’ van je rouwproces. Het is een natuurlijke reactie op een verbrijzeld gevoel van veiligheid. Door het beestje bij de naam te noemen – en specifiek te benoemen of we een partner of een (vrienden)groep missen – kunnen we beginnen met het zoeken naar de specifieke vorm van steun die ons daadwerkelijk helpt te helen.