Rouw is geen tegenpool van liefde. Rouw is de liefdestaal voor de persoon die er niet meer is.
In de rubriek ‘Drie vragen aan…’ beantwoorden rouw- en verliesexperts drie vragen rondom verlies en rouw. In deze editie Bjorn Visser, oprichter van Stichting Rouwkost, over rouwen op je eigen manier, over nabijheid en verbinding, en over het vinden van lichtpuntjes in het donker.
Hoe doe je dat, rouwen?
Toen wij met onze net overleden meisjes het Radboud Ziekenhuis verlieten via het mortuarium, stond daar een verpleegkundige in de deuropening. Ze keek ons aan en sprak de woorden: “Maar jullie redden het wel.” Op zo’n moment ben je intens kwetsbaar. Elk woord weegt zwaar. Juist deze woorden hebben ons veel kracht gegeven. En tegelijk kwam er meteen een vraag in mij op: maar hoe dan? Hoe red je het als je kinderen zijn overleden? Wat staat je te wachten? En wat ís rouw eigenlijk?
In de tijd die volgde merkte ik al snel dat ik anders rouwde dan mijn vrouw, Inge. Waar zij haar eigen weg ging, voelde ik bij mezelf ook een enorme verantwoordelijkheid. Voor haar. Voor onze zoon, die toen drie jaar oud was. Ik zocht naar houvast. Naar richting. Naar iets of iemand die me kon helpen navigeren in dat onbekende landschap van rouw.
Al snel werd duidelijk dat rouw zich niet laat vangen in een schema. Er bestaat geen handleiding die je kunt openslaan op het moment dat het leven stilvalt. Geen vast stappenplan dat zegt: dit komt eerst en daarna volgt dat. Geen vaste volgorde waarin gevoelens zich netjes aandienen. Wat voor de één troost biedt, kan voor de ander juist pijnlijk zijn. Wat vandaag draaglijk voelt, kan morgen weer volledig onderuitgehaald worden. Rouw is grillig, persoonlijk en voortdurend in beweging.
Ik werd nieuwsgierig naar hoe andere mannen hiermee omgaan. Hoe zij rouwen, hoe zij zoeken naar woorden, hoe zij hun verdriet dragen of soms juist wegstoppen. Die nieuwsgierigheid vormde uiteindelijk de basis voor het boek Pappa’s rouwen ook, waarin twaalf vaders delen over het verlies van hun kind en de manier waarop zij daarmee zijn omgegaan. In al die gesprekken kwam steeds opnieuw één inzicht boven drijven: rouw is zo uniek als ieder mens zelf.
We kennen de uitspraak: “Er is licht aan het einde van de tunnel.” En ja, dat geloof ik. Ook na diep verlies is het mogelijk om weer vreugde te ervaren. Maar ik geloof ook dat er licht ín de tunnel is. Lichtpuntjes die het donker iets minder donker maken. Dat kan een partner zijn. Een vriend. Een collega. Een stichting als Rouwkost. Geloof in God. Of iemand die er eenvoudigweg is en blijft.
Misschien is rouwen niet zozeer het vinden van antwoorden, maar het zoeken naar en je laten vinden door die lichtjes onderweg. Niet om het verdriet weg te nemen, maar om het draaglijker te maken.
Waarom is praten over de dood zo moeilijk?
Voordat ik in 2018 onze dochters Anna en Lynn verloor, maakte ik zelf ook vaak een grote bocht om mensen heen die geconfronteerd waren met verlies en rouw. Niet uit onwil, maar uit onmacht. Ik wist niet wat ik moest zeggen. Ik was bang om iets verkeerds te doen, om de pijn te vergroten, om het verdriet opnieuw open te breken. Dus bleef ik liever op afstand, in de veronderstelling dat dat veiliger was.
Nu ik zelf weet hoe intens eenzaam rouw kan voelen, kijk ik daar anders naar. Rouw is al pijnlijk. Het verlies is er al. De stilte eromheen maakt het vaak nog zwaarder. Door iemand dood te zwijgen, hoe goed bedoeld ook, kan het gevoel ontstaan dat het verlies er niet mag zijn. Dat het verdriet te groot, te ongemakkelijk of te confronterend is voor de omgeving.
Praten over de dood is moeilijk omdat het ons confronteert met onze eigen kwetsbaarheid. Met onze angst om zelf iets of iemand te verliezen. Met het besef dat het leven breekbaar is en dat we daar uiteindelijk weinig controle over hebben. Daarom zeggen we soms liever niets. Of we doen aannames: het zal wel weer gaan, wees sterk, het heeft zo moeten zijn. Daarmee bedoelen we het vaak goed, maar we zeggen onbedoeld hoe iemand zich zou moeten voelen.
Wat rouwenden juist helpt, is niet horen hoe het zou moeten gaan, maar de ruimte krijgen om te vertellen hoe het werkelijk voelt. Niet invullen voor de ander, maar vragen stellen. Hoe is het vandaag voor je? Wat mis je het meest? Vertel eens… Door te luisteren zonder te corrigeren of te relativeren, ontstaat er ruimte waarin verdriet er mag zijn.
Rouw moet je zelf doen, maar je hoeft het niet alleen te doen. Juist nabijheid maakt verschil. Niet door grote woorden of oplossingen, maar door er te zijn. Door te blijven. Door te laten merken dat iemand en het gemis er mogen zijn. Dat kan heel concreet zijn. Stuur een kaart, ook maanden later. Noem de naam van de overledene. Sta stil bij overlijdensdata, geboortedata of andere beladen momenten. Een berichtje, een appje of een simpel “ik denk aan je” kan voor iemand die rouwt van onschatbare waarde zijn.
Wat ik heb geleerd, is dat je het niet perfect hoeft te doen. Stil aanwezig zijn is vaak meer dan genoeg. Het werkelijk pijnlijke is niet dat iemand iets verkeerd zegt, maar dat niemand iets zegt. En juist door te spreken, te vragen en te blijven, kan eenzaamheid langzaam iets minder worden.
Wat geloofde je zelf over rouw wat niet bleek te kloppen?
Voordat ik zelf met rouw te maken kreeg, had ik er een heel duidelijk beeld bij. Rouw was voor mij iets negatiefs. Zwaar. Donker. Depressief. Iets waar ik zo ver mogelijk bij vandaan wilde blijven. Het hoorde bij stilstand, bij verlies van levenslust, bij mensen die vast kwamen te zitten in verdriet. Dat beeld maakte dat ik mijn eigen rouw liever vermeed dan aanging.
Wat ik deed, was mijn rouwproces ontlopen. Ik probeerde het verdriet te beheersen, weg te drukken, alsof het een bal was die ik met kracht onder water hield. Dat lukt even, maar kost enorm veel energie. En vroeg of laat komt die bal toch weer omhoog. Soms onverwacht, soms met kracht. Daarin heb ik iets wezenlijks geleerd: rouw laat zich niet wegdrukken. Ze wil gezien worden.
Gaandeweg ontdekte ik iets wat ik eerder niet had kunnen bedenken. Rouw is geen tegenpool van liefde. Rouw is de liefdestaal voor de persoon die er niet meer is. Rouw ís liefde. Het is de prijs die je betaalt omdat iemand zo diep verbonden was met je leven.
Nog steeds kan het me diep raken wanneer ik een tweeling op straat zie, of wanneer ik ergens de namen van onze dochters hoor. Dat verdriet vertelt me niet dat het mis is met mij. Het vertelt me hoe ongelooflijk veel ik van mijn meisjes houd. Sterker nog, ik denk dat je jezelf achter de oren mag krabben als het je helemaal niets meer doet. Dan zou er iets wezenlijks ontbreken.
Waar ik vroeger dacht dat rouw alleen maar naar beneden trok, ervaar ik nu dat rouw ook verbinding brengt. Met mijn dochters. Met mezelf. Met anderen die verlies kennen. Soms zoek ik die momenten zelfs bewust op. Niet om mezelf pijn te doen, maar om ruimte te geven aan wat er leeft. Om naast het gemis ook te voelen hoe groot de liefde is die blijft.
Wat niet bleek te kloppen, is dat rouw iets is waar je doorheen moet om het achter je te laten. Rouw verandert. Ze beweegt mee met het leven. En zolang er liefde was, zal er ook rouw zijn. Want rouw is niet loslaten, maar iemand op een andere manier leren vasthouden.