“Verdriet, schaamte en boosheid – het hoort allemaal bij afscheid”
“We willen het afscheid perfect doen,” zegt levenseinde doula en opleider Diana Stassen. “Mensen denken daarbij al snel dat alles nog uitgesproken of opgelost moet worden. Terwijl het leven meestal niet zo werkt.”Rondom sterven kunnen oude pijn, schuldgevoelens of ingewikkelde relaties opnieuw voelbaar worden. Juist in een periode waarin emoties dichter aan de oppervlakte liggen, ontstaat soms de behoefte om nog iets recht te zetten voordat iemand overlijdt. Als dat lukt is dat heel mooi, maar niet alles laat zich oplossen. En volgens Diana hoeft dat ook niet altijd.
Diana werkte jarenlang als palliatief wijkverpleegkundige. Toen ze merkte dat protocollen steeds vaker belangrijker werden dan de aandacht voor mensen zelf, besloot ze een andere weg in te slaan. Ze richtte Ster in Zorg op, een opleidingsinstituut voor levenseinde doula’s. In haar werk begeleidt ze mensen rondom sterven, afscheid en rouw. Wat haar daarin blijft raken, zijn de menselijke processen die zichtbaar worden wanneer het einde van het leven in zicht komt. “Bij geboorte zijn er allerlei rituelen en momenten van aandacht,” zegt ze. “Waarom hebben we die rondom sterven eigenlijk veel minder? De dood is net zo een belangrijke overgang in een mensenleven.”
Oude patronen in de laatste levensfase
Wanneer Diana spreekt over losse eindjes, bedoelt ze niet alleen praktische zaken. Het gaat juist vaak over relaties. Over woorden die nooit uitgesproken zijn, oud zeer binnen families of gevoelens die jarenlang onder de oppervlakte zijn gebleven. “Rouwen terwijl iets niet opgelost is, kan zwaar zijn,” vertelt ze.
Volgens Diana komen oude patronen in de laatste levensfase soms sterker naar voren. Mensen worden kwetsbaarder, emotioneler en sneller geraakt. Dat kan leiden tot confrontaties, maar ook tot stiltes. Ze ziet regelmatig dat mensen elkaar proberen te beschermen. Kinderen willen hun ouders niet belasten, partners houden gevoelens voor zichzelf en ook de stervende probeert soms de omgeving te sparen. Juist daardoor blijven belangrijke dingen ongezegd.
Juist boosheid krijgt aan een sterfbed niet altijd ruimte. “Mensen denken vaak dat boosheid daar niet mag bestaan,” zegt Diana. “Terwijl boosheid óók liefde of machteloosheid kan zijn.” Volgens haar helpt het wanneer emoties er mogen zijn, zonder dat ze meteen opgelost hoeven te worden. “Verdriet, schaamte en boosheid — het hoort allemaal bij afscheid.”
Toch benadrukt Diana dat vrede niet hetzelfde is als alles oplossen. “Als levenseinde doula’s zijn we er niet om alles op te lossen. Sommige dingen kunnen ook niet meer opgelost worden. Het gaat erom dat er ruimte komt voor wat er is.”
Kijken naar het geheel
In de podcast Stervensgoed interviewt Diana Suzanne Pons, zelf ook levenseinde doula en opgeleid door Diana. Suzanne vertelt daarin over het onverwachte overlijden van haar vader. Ze had een hechte band met hem en wanneer er spanning was, spraken ze dat meestal dezelfde dag nog uit. Eén keer gebeurde dat niet. Het was geen groot conflict, maar een gesprek dat bleef liggen omdat ze dachten dat het later nog wel zou komen. Kort daarna overleed haar vader onverwacht.Dat laatste onafgemaakte moment bleef Suzanne bezighouden. Later realiseerde ze zich dat haar relatie met haar vader niet bepaald werd door die ene situatie, maar door het grotere geheel van liefde, vertrouwen en contact tussen hen. Diana herkent dat vaker bij nabestaanden. Mensen kunnen blijven hangen in een moment vlak voor het overlijden, terwijl een relatie uit veel meer bestaat dan de laatste dagen of weken.
Wat is een goed afscheid?
Wat een goed afscheid is, verschilt volgens Diana per situatie. Er is niet altijd ruimte voor gesprekken of verzoening en sommige dingen blijven onaf wanneer iemand overlijdt. Toch kan een afscheid veel betekenis hebben. “Het gaat er uiteindelijk niet om dat alles opgelost is,” zegt Diana. “Maar dat mensen zich gezien voelen in wat er is.”
”Een belangrijk deel van Diana’s werk bestaat uit uitleg geven over het stervensproces. “Dat geeft rust,” zegt ze. “Veel mensen weten niet goed wat er gebeurt wanneer iemand gaat sterven.” Voor naasten kan het bijvoorbeeld moeilijk zijn wanneer iemand geen trek meer heeft in eten of drinken. We koppelen zorg vaak aan eten geven, terwijl minder eten of drinken in de stervensfase juist bij het proces kan horen.
Diana vertelt over een dochter die haar vader graag wilde laten eten, terwijl hij al zo ver in het stervensproces was dat zijn lichaam daar geen behoefte meer aan had. “Voor haar stond eten voor leven,” vertelt Diana. “Het stoppen met eten voelde voor haar alsof ze haar vader moest loslaten.” Door daar samen over te praten, ontstond meer begrip voor wat er onder die zorg lag: verdriet en machteloosheid rondom het naderende afscheid.
“Wanneer mensen begrijpen wat er lichamelijk gebeurt, ontstaat inzicht en dit geeft vaak rust.” Volgens Diana gaat begeleiding rondom het levenseinde niet alleen over lichamelijke zorg, maar ook over aandacht voor de mens daarachter. “Hoe wil iemand zich voelen? Wat heeft iemand nodig? Niet alleen praktisch, maar ook emotioneel en spiritueel.”
Rituelen kunnen daarin betekenisvol zijn. Een kaars aansteken, samen muziek luisteren of bewust stilstaan bij wat iemand wil nalaten. “We zijn veel rituelen kwijtgeraakt,” zegt Diana. “Terwijl juist die kleine dingetjes houvast kunnen geven.”
Bewust afscheid nemen
Ondanks alle moeilijke emoties ziet Diana ook veel mooie momenten ontstaan. Mensen die geconfronteerd worden met de dood, gaan volgens haar vaak bewuster leven. Ze voelen scherper wat werkelijk belangrijk is en welke gesprekken of relaties aandacht nodig hebben.
Juist daarom pleit ze ervoor om eerder met elkaar in gesprek te gaan. “Wat zou het mooi zijn als er ruimte is voor dat laatste gesprek. Niet alleen voor jezelf, maar ook voor de naasten.” Volgens Diana verdwijnen losse eindjes niet altijd. Maar wanneer er ruimte ontstaat voor gevoelens, gesprekken of erkenning, kijken mensen vaak met meer rust terug op een afscheid. “Het hoeft niet perfect te zijn,” zegt ze. “Juist in je menselijkheid ontmoet je elkaar.”