Foto: Frank Ruiter
“Rouw is de keerzijde van liefde. Het een kan niet zonder het ander.”
In de rubriek ‘Drie vragen aan…’ beantwoorden rouw- en verliesexperts drie vragen rondom verlies en rouw. In deze editie vertelt Irma Wijsman, documentaire maker en spreker, over het verlies van haar man Michel.
Houdt rouwen op?
Ik denk dat rouwen nooit ophoudt, en dat is ook niet erg. Komende juli is het vijf jaar geleden dat mijn man, Michel van Dousselaere, overleed aan een zeldzame hersenziekte. Tijd is iets heel relatiefs wanneer iemand van wie je houdt er niet meer is. Soms voelt het alsof het gisteren was, en soms lijkt het alweer heel lang geleden dat ik zijn aanwezigheid kon voelen.
Ik mis hem elke dag. Tegelijkertijd ervaar ik dat er weer meer ruimte is ontstaan voor mijzelf: zonder hem, maar ook weer met hem. Ik voel dat mijn levenskracht is teruggekeerd. De zeven jaar waarin ik voor hem zorgde, raken langzaam meer op de achtergrond. Ik ben minder moe en zie niet langer alleen de Michel die ziek was, maar ook de man die hij was vóór de ziekte zijn leven veranderde. Dat voelt licht. Dit gevoel kon ik pas ervaren toen ik vorig jaar in mijn eentje naar Thailand vertrok, en in de eerste paar dagen van mijn vakantie meteen in het ziekenhuis belandde. Een diep gevoel van eenzaamheid, kwetsbaarheid en verdriet overviel me. Ik besefte dat – wilde ik doorgaan met mijn leven – ik Michel op een bepaalde manier moest loslaten. Niet los van hem, maar in een andere relatie met hem Niet om hem kwijt te raken, maar om verder te gaan met mijn leven.
Voor het eerst vroeg ik me af; Wie ben ik zonder Michel? Dat is de titel voor mijn nieuwe documentaire waar ik nu aan werk, Een persoonlijk en tegelijkertijd universeel verhaal over rouw, veerkracht en het hervinden van je identiteit na het verlies van een geliefde. Het maken van documentaires is voor mij altijd een manier geweest om duiding te geven aan grote gebeurtenissen in mijn leven. Het helpt mij om het leven weer op te pakken en weer verder te gaan. Rouw stopt niet. Tot aan mijn dood zal ik verdriet voelen om Michel. Maar in mijn beleving is dat ook de keerzijde van liefde. Het een kan niet zonder het ander. Ik ben uiteindelijk dankbaar dat ik zo’n grote liefde heb mogen kennen.
Waarom is praten over de dood zo moeilijk?
Ik denk dat mensen over het algemeen niet gewend zijn om te praten over de dood. Wij werden echter al vroeg gedwongen om met elkaar te praten over dit onderwerp. Michel wist dat hij zijn taal zou verliezen. Deze zeer talige man, acteur van beroep, zou langzaam stilvallen. Daardoor werd ik al in een vroeg stadium gedwongen om te praten over euthanasie, het opstellen van een wilsverklaring en andere praktische zaken. Wat maakt het leven nog de moeite waard? En waar ligt de grens dat je niet meer verder wilt? Ondanks dat hij zijn woorden verloor kon hij nog steeds goed aangeven wat hij wel en niet wilde. Ik wist dat het moment waarop hij niet meer wilde eten, voor mij het teken zou zijn dat hij niet meer wilde leven.
Wij hebben allebei al jong geleerd dat het leven niet maakbaar is. Uiteindelijk hebben we maar beperkt invloed op wat ons overkomt. Als mensen kunnen we niet voorkomen dat we verlies meemaken, maar we kunnen wel leren hoe we ermee omgaan. De dood hoort bij het leven. Juist dat besef heeft ons altijd gestimuleerd om het leven voluit te leven en niets uit te stellen. Zoals Michel het zei: “Leven tot de laatste snik.” Dat hebben we gedaan, met de dood voor ogen.
Ik hoop dat ik door het maken van mijn documentaires en het delen van mijn rouwproces mensen steun en troost kan bieden. Dat rouw geen eindpunt kent en geen vast tijdpad volgt. Dat de liefde niet ophoudt bij de dood, maar wel van vorm verandert. Net zoals ikzelf. Rouw en verlies zijn onderwerpen waar we vroeg of laat allemaal mee te maken krijgen.
Waar heeft rouw jouw leven geraakt? Wat heeft jou geholpen?
Rouw raakt ieder mens. Ook mij heeft het veranderd. Wanneer je zeven jaar lang voor je geliefde zorgt, gebeurt er ook iets met jou. Ik sta anders in het leven. Zachter, denk ik. Ik maak me minder druk, kan beter relativeren en sta dichter bij mezelf dan ooit.
Ik zal blijven huilen om Michel, het verdriet zal me blijven overvallen maar dat is oké. Het hoort bij mij. Hij hoort bij mij. Dit is de vrouw die ik nu ben. Die vrouw is oké en mag het leven weer omarmen en gelukkig zijn.
De liefde die we samen hadden, heeft mij geholpen om de zeven jaar zorg vol te houden. We waren 27 jaar samen en hebben ook diepe dalen gekend. Maar ondanks die moeilijke periodes zijn we altijd bij elkaar gebleven. Door die liefde kon ik vechten als een leeuwin om dingen voor elkaar te krijgen zoals wij dit samen wilden. En door diezelfde liefde kan ik nu met zachtheid om hem rouwen.