Een gevoel van aanwezigheid is een logisch bijproduct van de manier waarop ons brein informatie verwerkt.
Het artikel “When perception meets grief: how the brain reconstructs person networks in response to absence” (gepubliceerd door Alicja Nowacka en collega’s in Social Cognitive and Affective Neuroscience) onderzoekt een opvallend en veelvoorkomend fenomeen binnen rouwverwerking: de Sense of Presence (SOP), oftewel het ‘aanwezigheidsgevoel’: de waarneming of het sterke gevoel dat een overleden dierbare fysiek aanwezig is.
Mensen die dit meemaken rapporteren uiteenlopende ervaringen, zoals het horen van een stem, het ruiken van een bekende geur, of gewoon het gevoel dat iemand bij hen is.
Het brein als voorspellingsmodel
De kern van de theorie rust op het idee dat de menselijke hersenen werken als een voorspellende machine. Het brein verwerkt niet alleen informatie die via de zintuigen binnenkomt, maar doet continu actieve voorspellingen over de omgeving op basis van herinneringen en opgebouwde patronen en routines.
Wanneer iemand een hechte relatie heeft met bijvoorbeeld een partner of familielid, vormt het brein wat de auteurs ‘persoonsnetwerken’ noemen. Dit zijn paden in het brein waarin gewoonten, verwachtingen, dagelijkse patronen en emoties rondom die specifieke persoon liggen opgeslagen.
Na een overlijden ontstaat er een conflict tussen de zintuiglijke ervaring (de fysieke waarneming laat zien dat de persoon er niet meer is), en de interne verwachting (de hersenen verwachten nog steeds de aanwezigheid van de ander).
Wanneer een nabestaande een sterke emotie ervaart (zoals verlangen, gemis, verdriet of blijdschap) en tegelijkertijd iets onduidelijks waarneemt in de omgeving (zoals een schaduw of een geluid), kunnen de interne verwachtingen de overhand nemen. De hersenen vullen de ontbrekende informatie uit de omgeving dan aan met de interne informatie uit het ingesleten verwachtingspatroon of persoonsnetwerk, waardoor een waarneming van de overledene ontstaat. Veel nabestaanden ervaren deze waarneming als geruststellend, troostrijk of betekenisvol.
Doorbreek het stigma
Uit onderzoek blijkt dat naar schatting 30% tot 60% van de nabestaanden wel eens een aanwezigheidsgevoel ervaart. Door sommigen wordt dit gevoel van aanwezigheid beschouwd als een bovennatuurlijke ervaring; anderen geloven daar niet in. Ook wordt zo’n ervaring wel eens gelabeld als een hallucinatie, als gevolg van een psychische stoornis. Vanwege die interpretaties durven veel mensen niet te vertellen wat ze voelden, uit angst niet begrepen te worden. Of ze willen niet in een discussie terechtkomen over wat ‘waar’ is.
De waarde van de studie van Nowacka en collega’s ligt voornamelijk in het normaliseren van de ervaring. Door het aanwezigheidsgevoel uit te leggen als een logisch bijproduct van de manier waarop ons brein informatie verwerkt en zich aanpast aan een nieuwe werkelijkheid, biedt het artikel een helder, neurowetenschappelijk kader voor een breed voorkomende menselijke ervaring bij rouw.
Het is dus niet ‘gek’ om de aanwezigheid van een gestorven geliefde te voelen. En er is geen spirituele duiding voor nodig om te genieten van zo’n ervaring van nabijheid. Die ervaring is immers opgebouwd uit jouw goede band met de overledene.