Rouw is een stapeling van lagen van verlies die je soms allemaal tegelijk voelt
In mei vorig jaar overleed onze enige zoon Roef aan de gevolgen van kanker. Hij is zestien jaar geworden. Ondergedompeld in vele soorten van verdriet wandelen we rond in een soort nieuwe wereld waarin we heel veel niet meer zijn en sommige rollen nog steeds vervullen. Maar niets is meer hetzelfde. Over laagjesverlies en de tussentijd, de liminale fase. Een kind verliezen is geen enkelvoudig verlies. Dat klinkt ook te simpel. Het is een verlies in lagen. Het verandert niet alleen wat je mist, maar ook hoe je kijkt. Naar jezelf. Naar de wereld. Naar andere ouders. Naar toekomstplannen. Het is alsof je een andere bril krijgt opgezet, een die je nooit hebt gekozen en die ook nooit meer af kan.
Moeder zonder kind
Natuurlijk ben ik nog steeds moeder van Roef, zo voelt dat ook. Alleen is hij er niet meer om moeder voor te zijn. Ik kan hem niet meer vragen of hij het licht op tijd uitdoet om te gaan slapen. Niet meer zeuren of ie nog huiswerk heeft. Geen kus meer voor school. Geen discussies, geen grapjes, geen kleine dagelijkse dingetjes die zo gewoon waren, waar ik niet eens over nadacht. De geur van z’n deo, de joekels van schoenen waar je over struikelde.
Shīdú
We waren een gezin van drie, ook dat zijn we niet meer. Iets gewoons als koken, tafeldekken en aan tafel eten is iets confronterends geworden. Er blijft altijd een stoel vrij en het lukt nog steeds niet om de juiste hoeveelheid boodschappen te halen.
In China bestaat er een woord voor ouders die hun enige kind verliezen: shīdú. Door de één-kind-politiek kregen veel gezinnen daar met deze werkelijkheid te maken. Het verlies van een kind betekende niet alleen persoonlijk verdriet, maar ook sociaal isolement. Het verlies van ‘gezin zijn’. Je verliest niet alleen een kind, maar ook de vorm van je familie. We zijn van een gezin een stel geworden. Een empty nest waar in één klap de bodem uit is gevallen.
Toekomstverdriet
De derde laag van verdriet heeft te maken met het verlies van toekomstdromen. Hij wilde architect worden en gaan studeren. In zijn studentenhuis moesten ze wel van katten houden, want hij wilde een kat. Zo’n huiskat die dan bij iedereen naar binnen liep, leek hem het leukst. Die dan wel uiteindelijk op zijn bed zou slapen.
Geen eindexamen.
Geen rijbewijs.
Geen dronken student.
Geen veelgevraagd architect.
Geen beroemd ontwerper.
Geen partner.
Geen vader.
Geen opa.
Alles en iedereen ontwikkelt door. Groeit verder. Wordt ouder. Hij blijft voor altijd zestien. Toekomstverdriet: rouwen om wat er nooit zal komen.
Houvastverdriet
En nog dieper zit nog een laag waar ik niet op voorbereid was. Het verlies van vertrouwen in de vanzelfsprekendheid van het leven. In plannen. In controle. In het idee dat als je je best doet, het goed blijft gaan. Toch wel ergens een geloof van me. Net als houvast, schema’s, voorspelbaarheid en overzicht.
Maar de aannames waarop ik bouwde, blijken plotseling breekbaar. Voor iemand die graag plant, is dat een harde les. Ook dit is een moeilijke vorm van verdriet: leren leven met onzekerheid. Met onbetrouwbaarheid. Met het besef dat de grond onder je voeten soms zomaar kan verdwijnen. Dat het nooit meer goed zal komen.
Wat ben je dan nog wel?
Rouw is dus geen enkelvoudig lineair verhaal. Het is een stapeling van lagen van verlies die je soms allemaal tegelijk voelt. Wat ben je dan nog wel?
Ik ben nog steeds vrouw van, vriendin, eigenaar van een bedrijf. Die rollen vervul ik dus nog steeds, maar ze zijn veranderd van vorm. Joan Didion schreef hierover: “Het ligt in onze aard dat we bij het rouwen om ons verlies hoe dan ook óók rouwen om onszelf. Om hoe we waren. Om hoe we niet meer zijn.”
Zo loop ik vaak nog in het verleden, vol van herinneringen, soms met een glimlach en vaak met verdriet. En dan ben ik weer volop bezig in het heden, met een blik op de toekomst.
Ondertussen
In veranderliteratuur is er veel geschreven over deze fase. De fase van het “ondertussen”. Dat is de fase waarin je nergens bij hoort. Het voelt vreemd, je zweeft een beetje los. Deze fase wordt ook wel de liminale fase genoemd. Als de organisatie waar je werkt wordt overgenomen door een ander bedrijf en je heel graag wilt blijven vasthouden aan het bekende en tegelijk wordt geconfronteerd met nieuwe rituelen en gewoontes. Het is ook de fase waarin je het meeste leert, je komt in beweging, je moet wel, want je voelt je ongemakkelijk of onzeker. Zoekend in de liminale fase, de fase waarin je het meeste leert, maar waarin je je ook een beetje losgezongen en misschien verloren voelt.
In deze fase vindt echte transformatie plaats. Verandering voltrekt zich immers aan de grenzen tussen dingen: de grens tussen het bekende en het onbekende, het vertrouwde en het andere, tussen verleden en toekomst. We hebben elke dag liminale momenten, als je net wakker bent en als je in slaap aan het vallen bent. Meestal ben je daar niet zo bewust van, maar vaak zijn het hele waardevolle bronnen van creativiteit en inzicht. Je hebt vast wel eens een heel goed idee gekregen terwijl je onder de douche stond `s ochtends en de dag voor je gevoel nog niet helemaal begonnen was. Dat komt omdat je dan mentaal ontspannen bent en dan meer openstaat voor mogelijkheden.
Reptielenbrein
Toch werkt je brein in een liminale fase vaak net iets anders. Verandering is immers vaak niet fijn, niemand zit daar echt op te wachten. Je ‘reptielenbrein’ gaat aan en je reageert in een fight-flight-freeze modus. En een vervelende bijkomstigheid: als je reptielenbrein eenmaal aangaat, gaat het meer mentale en rationele deel van je brein, de neocortex, offline. Rationeel en nuchter nadenken over oplossingen en mogelijkheden is in deze toestand heel lastig geworden. Je merkt dat vaak aan je gedrag – je hebt een korter lontje, je gaat ruziemaken, piekeren, je trekt je terug of je vlucht in afleiding.
Dealen met onzekerheid next level, zo voelt het. Waarin ik heen en weer schiet tussen periodes van rouw en intens verdriet, terugkijkend en levend in het verleden, onder mijn dekentje, omringd door warmte en zachtheid. En dan weer rondloop en -leef in een wereld die bijna normaal lijkt, met werk, boodschappen doen, honden uitlaten en sociale activiteiten.
Hoe gaat het met je?
Een wereld waarin alles er wel heel anders uitziet dan voorheen, alsof ik met verscherpte zintuigen de wereld aanschouw. Het voelt kaler, onbeschermder en scherper allemaal. Misschien is dit wel het langste en eerlijkste antwoord op de vraag: Hoe gaat het met je?
Bronnen:
- Braun D. en Kramer J., de Corporate Tribe, organisatielessen uit de antropologie. Vakmedianet Deventer, 2015
- Gray D., de kracht van liminaal denken. Vakmedianet Deventer, 2016.
- Didion J., The year of magical thinking, Vintage Books USA, 2005.
- Keirse M., Helpen bij verlies en verdriet, een gids voor het gezin en de hulpverlener, Lannoo Tielt, Zevende druk 2025.
- Knops, U., Vaar Wel, Borgerhoff-Lamerigts Gent,