Achter iedere zorgprofessional zit een mens
“Het hoort nu eenmaal bij het vak.” Het is een uitspraak die veel zorgprofessionals zullen herkennen. En ergens klopt hij ook. Werken in de zorg betekent dat je te maken krijgt met ziekte, achteruitgang, afscheid en overlijden. Je begeleidt mensen in kwetsbare periodes van hun leven, bouwt een band op met patiënten, cliënten en bewoners en neemt regelmatig afscheid. Dat hoort bij het werk. Maar dat iets bij het vak hoort, betekent niet dat het geen impact heeft. Het betekent niet dat het de mens achter de zorgprofessional niet raakt. Een zorgprofessional is meer dan een functie. Meer dan een uniform. Meer dan een BIG-registratie. Meer dan degene die medicatie uitdeelt, een wond verzorgt of een familie opvangt. Achter iedere zorgprofessional zit een mens. Iemand die zich verbindt, die meeleeft en die soms maanden of zelfs jaren naast een patiënt, cliënt of bewoner loopt. Iemand die naast het werk ook een eigen leven heeft, met alles wat daarbij hoort. Ook met verlies.
Natuurlijk moet de zorg doorgaan. Patiënten en cliënten hebben zorg nodig en collega’s rekenen op elkaar. De continuïteit van zorg is belangrijk. Maar juist omdat de zorg doorgaat, is het belangrijk dat we niet vergeten dat de mensen die deze zorg iedere dag bieden óók geraakt worden door wat zij meemaken.
In mijn praktijk als rouwbegeleider in de zorg hoor ik deze verhalen steeds vaker. Zo kwam er een zorgprofessional bij mij die niet goed wist wat er met haar aan de hand was. Ze maakte meer fouten dan normaal, haar collega’s vonden dat ze niet meer zichzelf was en haar leidinggevende had haar naar mij doorverwezen. Tijdens ons eerste gesprek vertelde ze dat ze, doordat ze steeds meer vastliep in haar werk, zelf was gaan twijfelen of ze nog wel geschikt was voor de zorg.
Gaandeweg onze gesprekken werd duidelijk dat er iets heel anders speelde. Het was niet het overlijden van één cliënt dat haar uit balans had gebracht. Het was de opeenstapeling van alle kleine en grote verliezen die zij in de loop der jaren had meegemaakt. Verliezen waar nauwelijks bij werd stilgestaan, omdat het werk steeds weer doorging. Ze had nooit bedacht dat ze zich konden opstapelen en zich vermengen met de verlieservaringen in haar persoonlijk leven. Daardoor was ze gaan geloven dat er iets mis was met háár, terwijl haar reactie eigenlijk heel menselijk was.
Die ontmoeting stond niet op zichzelf. Ik hoorde steeds vaker vergelijkbare verhalen van zorgprofessionals die vastliepen zonder precies te begrijpen waarom. Van mensen die zichzelf niet meer herkenden, hun motivatie verloren of uiteindelijk besloten de zorg te verlaten. Niet omdat zij hun vak niet meer met liefde deden, maar omdat zij onderweg iets van zichzelf waren kwijtgeraakt. Niet omdat zij minder betrokken werden, maar omdat hun betrokkenheid te lang ongezien bleef.
Dat is de kern: de impact van verlies heeft aandacht nodig, juist omdat het bij het vak hoort.De verhalen bleven zich herhalen. Niet alleen in mijn praktijk, maar ook in gesprekken met zorgprofessionals en leidinggevenden uit verschillende organisaties. Daardoor begon ik mij af te vragen of dit op zichzelf staande ervaringen waren of dat er sprake was van een breder patroon. Die vraag vormde de aanleiding voor een verkennend praktijkonderzoek onder bijna honderd zorgprofessionals en leidinggevenden. Voor dit onderzoek zette ik een online vragenlijst uit binnen verschillende zorgnetwerken en via sociale media. Bijna honderd zorgprofessionals en leidinggevenden beantwoordden daarin twee open vragen:
- Waar lopen zorgmedewerkers volgens jou tegenaan als het gaat om rouw in hun werk?
- Wat vinden leidinggevenden of organisaties hierin lastig?
Wat mij tijdens dat onderzoek misschien nog wel het meest raakte, was niet dat mensen verschillende verhalen vertelden. Het was juist dat zorgprofessionals en leidinggevenden, vanuit verschillende organisaties en verschillende functies, in de kern hetzelfde verhaal vertelden. Zij spraken over de beperkte ruimte om stil te staan bij verlies. Over rouw om patiënten, cliënten en bewoners die vaak wordt onderschat. Over het gevoel dat emoties niet passen binnen het beeld van professionaliteit. Over ondersteuning die sterk afhankelijk is van de kennis en het handelen van een individuele leidinggevende. En over de werkdruk en personeelstekorten waardoor verlieservaringen zich blijven opstapelen.
Dat raakt niet alleen de zorgprofessional. Het raakt ook collega’s, teams en uiteindelijk de kwaliteit van de zorg. Want wanneer de mens achter de zorgprofessional uit beeld raakt, komt ook de zorg zelf onder druk te staan.
Misschien ligt daar wel de belangrijkste opgave voor de komende jaren. Niet alleen investeren in goede zorg voor patiënten en cliënten, maar ook oog hebben voor de mensen die die zorg iedere dag opnieuw mogelijk maken. Niet door van leidinggevenden therapeuten te maken of door alle pijn weg te nemen, maar door ruimte te creëren voor erkenning, signalen te leren herkennen, het gesprek aan te gaan en te begrijpen wat verlies op het werk met iemand kan doen.
Goede zorg begint bij aandacht voor de patiënt, cliënt of bewoner. Maar duurzame zorg begint óók bij aandacht voor de mens achter de zorgprofessional. Want wie zich gezien, gehoord en gedragen voelt, kan ook duurzaam blijven zorgen voor anderen.